Ba izine ya ciment bonso yina bo me monisa awa ke basisaka mingi mupepe ya mbi yina ke kumisaka mupepe tiya. Kansi ndambu ya bima yai ya ke bebisaka lenda kuma mutindu ya mpa ya esanse. Bo lenda bumba mungwa yai mbote na nsungi ya bamvula mingi to kuluta.
Yau kele disolo yankaka na ndonga ya kutala ba tekiniki ya malumalu mpe bisalu yina lenda kulumusa nsobolo ya ntangu, kukulumusa ba mpasi na yau, to kusadisa mabuala na kununga na yinza ke na kusoba nswalu.
Bisalu yina ke basisaka mupepe ya mbi (CO2), mupepe ya mbi yina ke monanaka mingi, ke salaka nde mupepe ya Ntoto kukuma tiya. Dibanza ya kubasisa CO2 na mupepe mpi kubumba yo kele ve dibanza ya mpa. Kansi yo ke vandaka mpasi na kusala yo, mingi-mingi kana bantu kele ti mbongo ya kusumba yo. Ngidika ya mpa ke manisa diambu ya mvindu ya CO2 na mutindu ya nkaka fioti. Yo ke balulaka na mutindu ya kimunganga gaz yina ke pesaka mupepe tiya na carburant.
Na Novembri 15, bantu ya ke salaka bansosa na Institut ya Teknolozi ya Massachusetts (MIT) na Cambridge basisaka mambu ya mpa yina bo sengumunaka na zulunalu mosi ( Cell Reports Physical Science ).
Ngidika na bo ya mpa me kabwana na bitini zole. Kitini ya ntete kelombaka kubalula dioxyde de carbone yina kekatukaka na mupepe na kima mosi ya bo kebingaka format sambu na kubasisa esanse. Bonso dioxyde de carbone, formate ke vandaka ti atome mosi ya carbone mpi atome zole ya mupepe, mpi atome mosi ya hydrogène. Format kele mpi ti bima mingi ya nkaka. Kulonguka ya mpa sadilaka mungwa ya formate, yina ke katukaka na sodi to na potassium.
Ba cellule mingi ya carburant ke sadilaka hydrogène, gaz yina ke yokaka tiya yina ke lombaka ba tuyau mpi ba reservoir ya kele ti pression sambu na kunata yo. Kansi, ba cellule ya carburant lenda sala mpi na format. Li Ju, muntu mosi ya kelongukaka bima yina kutwadisaka kisalu ya kusala ngidika ya mpa kutubaka nde formate kele ti ngolo yina lenda fwanana ti hydrogène. Li Ju tubaka nde, formate kele ti mwa mambu ya mbote kuluta hydrogène. Yo kele na lutaninu mingi mpi yo kelombaka ve kubumba yo na pression ya ngolo.
Bantu ya ke salaka bansosa na MIT salaka selile ya esanse sambu na kumeka formate, yina bo ke basisaka na dioxyde de carbone. Ntete, bo vandaka kuvukisa mungwa ti masa. Na nima bo vandaka kukotisa bima yina bo me vukisa na selile ya esanse. Na kati ya selile ya esanse, formate ke basisaka ba électrons na mutindu mosi ya kimunganga. Ba electron yai vandaka kukatuka na kura ya mbi ya selile ya carburant mpi kukwenda na kura ya mbote, mpi yo vandaka kumanisa kura. Ba électrons yai ya ke tambulaka —courant ya kura —vandaka bangunga 200 na ntangu bo vandaka kumeka yo.
Zhen Zhang, muntu mosi ya kelongukaka bima yina kesalaka ti Li na MIT, kele ti kivuvu nde kimvuka na yandi takuka kukumisa teknolozi ya mpa nene na nsungi ya bamvula kumi.
Kimvuka ya bansosa ya MIT sadilaka metode mosi ya kimunganga sambu na kubalula mupepe ya mbi na kima mosi ya mfunu sambu na kusala esanse. Ya ntete, bo tulaka yo na masa yina vandaka ti alcaline mingi. Bo ponaka hydroxyde de sodium (NaOH), yina bantu mingi ke bingaka lye. Yo ke basisaka kima mosi ya kimunganga yina ke basisaka bicarbonate ya sodium (NaHCO3), yina me zabanaka mingi na zina ya bicarbonate ya soude.
Na nima, bo kangulaka kura. Kura ya kura basisaka kima mosi ya mpa yina kabulaka konso atome ya mupepe yina vandaka na kati ya bicarbonate ya soude, mpi yo bikaka bicarbonate ya soude (NaCHO2). Ngidika na bo kubalulaka penepene ya carbone yonso yina kele na CO2 —kuluta 96 na kati ya nkama —na mungwa yai.
Ngolo yina kele mfunu sambu na kukatula mupepe ke bumbanaka na bangwisana ya kimunganga ya formate. Profesere Li tubaka nde formate lenda bumba ngolo yai bamvula mingi kukonda kuvidisa ngolo yina yo lenda vanda ti yo. Na manima yawu ke basisaka kura ntangu yawu ke lutaka na selile ya carburant. Kana kura yina ba ke sadilaka samu na kubasisa formate ke katukaka na ngolo ya ntangu, ya mupepe to ya masa, kura yina ke katukaka na cellule ya carburant ke vuanda nto ya ngolo ya bunkete.
Lee tubaka nde sambu na kuyedisa teknolozi ya mpa, “beto fwete sosa bima mingi ya geologie ya bo ke bingaka lye.” Yandi longukaka mutindu mosi ya ditadi yina bo ke bingaka basalte alcali ( AL-kuh-lye buh-SALT ). Kana bo me vukisa yo ti masa, matadi yai ke kumaka lye.
Farzan Kazemifar kele enzeniere na Iniversite ya San Jose na Californie. Bansosa na yandi ketubilaka mingi kubumba mupepe ya mbi na bisika ya mungwa yina kele na nsi ya ntoto. Yandi ketuba nde kukatula mupepe ya mbi kevandaka ntangu yonso mpasi mpi yo yina yo kelombaka mbongo mingi. Na yawu, ya ke mbote na kubalula CO2 na bima yina lenda sadilama mutindu format. Ntalu ya kima yina lenda katula ntalu ya bima yina bo ke salaka.
Bantu me salaka bansosa mingi sambu na kukanga mupepe ya mbi. Mu mbandu, ntama mingi ve kimvuka mosi ya bantu ya siansi na Iniversite ya Lehigh tendulaka metode ya nkaka ya kufiltrer dioxyde de carbone na mupepe mpi kukumisa yo bicarbonate ya soude. Bimvuka ya nkaka ya bansosa ke bumba CO2 na matadi ya sipesiali, mpi ke kumisaka yo carbone ya ngolo yina lenda kuma éthanol, yina ke basisaka malafu. Mingi ya bisalu yayi kele ya fioti mpe yau me sala ntete ve kisalu ya nene na kukulumusa kitezo ya mingi ya mupepe ya yimbi.
Kifwanisu yai ke monisa nzo mosi yina ke sadilaka mupepe ya mbi. Apareyi yina bo me monisa awa ke balulaka dioxyde de carbone (bamolekile yina kele na bima ya mbwaki mpi ya mpembe) na mungwa yina bo ke bingaka formate (bima ya bleu, ya mbwaki, ya mpembe mpi ya ndombe). Ba lenda sadila mungwa yayi na cellule ya carburant samu na kubasisa kura.
Kazemifar tubaka nde mutindu ya mbote ya beto lenda sala kele “kuzenga ntete mupepe ya mbi.” Mutindu mosi ya kusala yawu kele kuyingisa bazuti ya bima ya ntama na bima yina ke vutulaka ngolo mutindu mupepe to ntangu. Dyambu yai kele kitini ya nsoba yina bantu ya siansi kebingaka nde “kukatula mupepe ya mbi.” Kansi yandi yikaka nde sambu na kukanga nsoba ya climat, yo ta lomba kusala mambu na mitindu mingi. Yandi tubaka nde, teknolozi yai ya mpa kele mfunu sambu na kukanga mupepe ya mbi na bisika yina yo kele mpasi na kukatula mupepe ya mbi. Baka ba izine ya bibende mpi ya ciment, sambu na kutanga bambandu zole.
Ekipi ya MIT ke mona mpi mambote kana bo vukisa teknolozi na bo ya mpa ti ngolo ya ntangu mpi ya mupepe. Bo ke salaka babateri ya ntama sambu na kubumba ngolo bamposo mingi na mbala mosi. Kubumba nsemo ya ntangu ya été na hiver to na ntangu ya nda kelombaka kusadila mutindu yankaka. Lee tubaka nde: “Kana nge kele ti carburant ya formate, nge ke sukaka diaka ve ata na kubumba bima na nsungi mosi buna. “Yo lenda vanda ya ndonga ya bantu.”
Lee tubaka nde yo lenda sema ve bonso wolo, kansi “mono lenda bika batone 200... ya formate na bana na mono ya babakala ti ya bankento bonso difwa.”
Alcaline: Kifwanisu yina ketendulaka kima mosi ya kimunganga yina kesalaka ba ion hydroxyde (OH-) na kati ya masa. Bau kebingaka mpi masa yai alcaline (na kuswaswana ti acide) mpi yo kevandaka ti pH ya kuluta 7.
Aquifère: Ditadi yina lenda bumba masa yina kele na nsi ya ntoto. Ngogo yango ketadila mpi ba-bassin ya nsi ya ntoto.
Basalte: Ditadi ya ndombe ya ke basikaka na tiya yina ke vandaka mbala mingi ngolo mingi (katula kaka kana tiya me basika me bika baposhe ya nene ya gaz na kati na yo).
nsinga: (na chimie) nsinga ya ke zingaka ndambu na kati ya ba atome (to bimvuka ya ba atome) na kati ya molecule mosi. Yo kesalamaka na ngolo ya kebendaka na kati ya ba atome yina kesalaka. Kana bangwisana mesalama, ba atome kesalaka bonso kima mosi. Sambu na kukabula ba atome yina kele na kati, ngolo na mutindu ya tiya to ya nsemo yankaka fwete kota na bamolekile.
Carbone: Kima ya kimunganga yina kele kisina ya luzingu yonso na Ntoto. Carbone ke vandaka na kimpwanza yonso na mutindu ya grafite mpi ya diama. Ya kele kima ya mfunu ya makala, matadi ya calcaire, mpe petrole, mpe ya lenda kudivukisa na mutindu ya kimunganga samu na kusala bima mingi ya mutindu na mutindu ya kimunganga, ya biolozi, mpe ya mfunu ya mumbongo. (Na bansosa ya climat) Bantangu yankaka bo kesadilaka ngogo carbone penepene na mutindu mosi ti ngogo dioxyde de carbone sambu na kutubila bupusi yina kima mosi, kima mosi, politiki mosi, to mutindu mosi ya kusala mambu lenda vanda na yo na tiya ya mupepe na ntangu ya nda.
Dioxyde de carbone: (to CO2) kele mupepe ya kukonda mukubu, ya kukonda nsudi yina bambisi yonso ke basisaka ntangu mupepe ya mbote yina bo ke pemaka ke vukanaka ti madia yina kele ti carbone mingi yina bo ke diaka. Mupepe ya dioxyde ya carbone ke basikaka mpe ntangu ba ke yokaka bima ya bibulu, ata mpe bima ya mazuti mutindu petrole to gaz ya kimuntu. Dioxyde de carbone kele mupepe ya yimbi yina ke kangaka tiya na kizunga ya Ntoto. Bayinti ke balulaka mupepe ya yimbi na mupepe ya yimbi na nzila ya photosynthèse mpe ke sadilaka mutindu yayi samu na kusala madya ya bawu mosi.
Ciment: Kima ya ke vukisaka bima zole kisika mosi, yina ke salaka nde yo kuma ngolo mpi yo kuma kima mosi ya ngolo, to colle ya nene yina bo ke sadilaka sambu na kukanga bima zole kisika mosi. (Kutunga) Kima ya bo me tula na ntoto ya fioti-fioti sambu na kukanga zelo to matadi ya bo me niata kisika mosi sambu na kusala beton. Mbala mingi bo ke salaka simenti bonso poudre. Kansi kana yo me kuma masa-masa, yo ke kumaka poto-poto yina ke kumaka ngolo kana yo me yuma.
Kimi: Kima yina mesalamaka na ba atome zole to mingi ya bo mevukisa (mekangama) na kiteso mpi na mutindu mosi ya kukonda kusoba. Mu mbandu, masa kele kima mosi ya kimunganga yina mesalamaka na ba atome zole ya hydrogène yina mekangama na atome mosi ya oxygène. Mutindu na yau ya kimunganga kele H2O. Bo lenda sadila mpi “kimi” bonso ngogo ya ke monisa bikalulu ya kima mosi yina ke katukaka na mambu ya kuswaswana yina ke salamaka na kati ya ba composé ya kuswaswana.
Lien chimique: Ngolo ya kubenda bima na kati ya ba atome yina kele ngolo mingi sambu na kusala nde bima yina me vukana kusala bonso kima mosi. Bima yankaka ya kebendaka bantu kele ngolo ve, yankaka kele ngolo. Bima yonso ke monanaka nde yo ke vukisaka ba atome na kukabulaka (to kumeka kukabula) ba électrons.
Reaction chimique: Nsadulu yina kelombaka kuyidika dyaka bamolekile to bima ya kima mosi na kisika ya kusoba mutindu na yo (mu mbandu, katuka na kima mosi ya ngolo tii na gaz).
Chimie : kitini ya siansi yina ke longuka mutindu bima ke vukana, mutindu ya kutungama, bifu mpe mutindu bima ke salasana. Bantu ya siansi ke sadilaka nzayilu yai sambu na kulonguka bima yina bo me zaba ve, sambu na kubasisa bima ya mfunu mingi, to sambu na kusala pula mpi kusala bima ya mpa ya mfunu. (ya bima ya kimunganga) Chimie ke tadila mpi formule ya kima mosi, mutindu bo ke yidikaka yo, to bikalulu na yo ya nkaka. Bantu yina ke salaka kisalu yai, bo ke bingaka bo ba chimiste. (na siansi ya luzingu ya bantu) makuki ya bantu ke vandaka ti yo ya kusala kumosi, ya kuwakana ti bankaka mpi ya kusepela ti bankaka.
Kusoba ya ntangu: Kusoba ya nene, ya ntangu ya yinda na ntangu ya Ntoto. Ya lenda salama na mutindu ya kimuntu to na yina me tala bisalu ya muntu, kubwela kuyoka bima ya mazuti mpe kuzenga bamfinda.
Kukatula mupepe ya mbi: ke tadila kukatuka na luzolo yonso na ba tekinolozi, bisalu, mpi bisika ya ngolo yina ke basisaka mupepe ya mbi yina ke basisaka mupepe ya mbi, mu mbandu mupepe ya mbi mpi méthane. Lukanu kele ya kukulumusa ntalu ya mupepe ya yimbi yina ke nataka nsobolo ya mupepe.
Kura: Kutambula ya kura, yina ke katukaka mbala mingi na kutambula ya bima yina kele ti charge ya mbi yina bo ke bingaka ba électrons.
Elektron: kima mosi ya kele ti charge ya mbi yina ke balukaka mbala mingi na kitini ya nganda ya atome; yo kele mpi kima yina ke nataka kura na bima ya ngolo.
Enzeniere: Muntu ke sadilaka siansi mpe matematiki samu na kuyidika mambu. Kana bo kesadila ngogo enzeniere bonso verbe, yo ketendula kusala kisadilu mosi, kima mosi, to mutindu mosi ya kuyidika dyambu mosi to mpusa mosi ya bo melungisaka ve.
Éthanol: Malafu mosi, yina bo ke bingaka mpi malafu ya éthyl, yina kele kisina ya malafu ya ngolo bonso malafu ya ngolo, vinu mpi malafu ya ngolo. Bo ke sadilaka yo mpi bonso kima yina ke katulaka masa mpi ke pesaka tiya (mu mbandu, mbala mingi bo ke vukisaka yo ti esanse).
Filtre: (n.) Kima yina ke pesa nzila na bima ya nkaka na kuluta mpi ya nkaka na kuluta, na kutadila nene na yo to bikalulu ya nkaka. (v.) Nzila ya kupona bima yankaka na kutadila bikalulu bonso nene, ngolo, charge, mpi buna na buna (na fiziki) Ecran, plaque, to couche ya kima mosi yina ke bakaka nsemo to radiation ya nkaka to ke kangaka na kupona bima ya nkaka na kati na yo nzila ya kuluta.
Format: Ngogo ya bo kesadilaka mingi sambu na kutubila mungwa to ba estere ya aside formique, mutindu mosi ya aside ya mafuta yina kekumaka ti bima ya mbi. (Ester kele kima mosi ya bo ke salaka ti carbone yina bo ke salaka na kuyingisaka ba atome ya hydrogène ya ba acide ya nkaka ti mitindu ya nkaka ya bimvuka ya bima ya ke zingaka. Mafuta mingi mpi mafuta ya mfunu kele ba éster ya ba acide ya mafuta yina ke basikaka na mutindu na yo mosi.)
Mazuti ya bima ya ntama: Mazuti yonso, bonso makala, petrole (mafuta ya mpa), to gaz naturel, yina salamaka na nsungi ya bamilio ya bamvula na kati ya Ntoto na bima ya bamikrobe, banti, to bambisi yina vandaka kubeba.
Carburant: Konso kima yina ke basisaka ngolo na nzila ya kima mosi ya kimunganga to ya nikleyere yina bo ke twadisaka. Bima ya tiya (makala, gaz naturel, mpe mafuta) kele bima ya tiya yina ke basisaka ngolo na nzila ya bima ya kimunganga kana yau me kuma tiya (mbala mingi tii na kitezo ya tiya).
Cellule ya carburant: Kima yina ke balulaka ngolo ya kimunganga na ngolo ya kura. Carburant ya bantu mingi kesadilaka kele hydrogène, kima mosi kaka ya kekatukaka na yo kele mupepe ya masa.
Geologie: Kifwanisu yina ke tendula mambu yonso ya ke tadila mutindu Ntoto kele, bima na yo, disolo na yo, mpi mambu yina ke salama na zulu na yo. Bantu yina ke salaka kisalu yai, bo ke bingaka bo bantu ya ke longukaka ntoto.
Tiya ya yinza ya muvimba: Kumata malembe-malembe ya tiya ya mvimba ya kizunga ya Ntoto samu na effet serre. Bupusi yango kekatukaka na kumata ya kitezo ya mupepe ya yimbi, chlorfluorocarbure, mpe mipepe ya nkaka na mupepe, mingi na kati na yawu ke basikaka na bisalu ya bantu.
Hydrogène: Kima ya kuluta pete na luyalanganu. Bonso gaz, yo kele ve ti mukubu, nsudi, mpi yo ke yokaka tiya mingi. Yo kele kima ya kele na kati ya ba carburant, mafuta, mpi bima ya kimunganga yina ke salaka mukanda ya ke zingaka. Yo kele ti proton (kima ya nene) mpi electron yina ke balukaka na nziunga na yo.
Kuyidika mambu ya mpa: (v. kuyidika mambu ya mpa; adj. kuyidika mambu ya mpa) Kuyidika to kutomisa ngindu, mutindu ya kusala mambu, to kima yina kele dezia sambu na kukumisa yo ya mpa, ya mayele, ya mbote, to ya mfunu mingi.
Lye: Zina ya mvimba ya masa ya ke basisaka masa (NaOH). Mbala mingi bo ke vukisaka lye ti mafuta ya bandunda to mafuta ya bambisi mpi bima ya nkaka sambu na kusala savon ya bar.
Muntu ya ke longukaka bima: Muntu ya ke salaka bansosa yina ke longukaka kuwakana na kati ya atome mpi ya molecule ya kima mosi mpi bikalulu na yo ya mvimba. Bantu ya siansi ya kelongukaka bima lenda sala bima ya mpa to kutadila bima yina kele dezia. Kutadila bikalulu ya kima mosi, mu mbandu bunene na yo, ngolo na yo, mpi kisika yo ke lembaka, lenda sadisa ba enzeniere mpi bantu ya nkaka ya ke salaka bansosa na kupona bima ya mbote sambu na kusadila yo.
Molécule: Kimvuka ya ba atome yina ke vandaka ve ti kura yina ke monisaka ntalu ya fioti kibeni ya bima ya kimunganga. Bamolekile lenda vanda ti mutindu mosi ya atome to mitindu ya atome ya kuswaswana. Mu mbandu, mupepe ya mbote yina kele na mupepe mesalamaka na atome zole ya mupepe (O2), mpi masa mesalamaka na atome zole ya hydrogène mpi atome mosi ya mupepe (H2O).
Kima ya ke bebisaka: Kima yina ke bebisaka kima mosi, mu mbandu mupepe, masa, bantu to madia. Bima ya nkaka ya ke bebisaka mupepe kele bima ya kimunganga, mu mbandu bankisi yina ke fwaka bambisi. Bima ya nkaka ya ke bebisaka lenda vwanda radiasio, ata mpe tiya to nsemo ya kulutila. Ata matiti ya mbi mpi bibulu ya nkaka yina ke kotaka na bilanga lenda monana bonso mutindu mosi ya kubebisa bima yina ke zingaka.
Ngolo: Kifwanisu yina ketubilaka kima mosi ya kele ngolo mingi to ya ngolo (bonso mikrobe, nkisi, nkisi, to aside).
Kuvutula: Kifwanisu yina ketubilaka kima mosi yina lenda vutuka na kisika na yo kimakulu (bonso masa, banti ya vert, nsemo ya ntangu, mpi mupepe). Dyambu yai meswaswana ti bima yina kevutukaka ve na luzingu, yina kevandaka ti bima fyoti mpi yina lenda mana mpenza. Bima yina ke vutukaka ve na luzingu kele mafuta (mpe bima ya nkaka ya ke katukaka na ntoto) to bima yina ke monanaka ve mingi mpi matadi ya ntalu.